Foucault naar de kerk

De derde en laatste filosoof die James Smith behandelt is Foucault, en zijn bewering “power is knowledge” (macht is kennis). “Macht is kennis” is een variatie op de typisch moderne notie “kennis is macht”. Foucault wil hiermee niet aangeven dat macht en kennis hetzelfde zijn, wat hij bedoelt is dat alle kennis gerelateerd is aan macht en door machtstructuren beheerst wordt.

Smith illustreert dit aan de hand van de film “One flew over the Cuckoo’s Nest”. De film speelt zich af in een psychiatrisch ziekenhuis waar alles vastligt in een systeem van grondige controle, gebaseerd op eenzijdig aanwezig kennis (de patiënten worden geobserveerd, maar kunnen zelf niet zien wie hen observeert). Foucault laat zien, aan de hand van hoe o.a. gevangenissen en ziekenhuizen zijn georganiseeerd, hoe onze hele samenleving aaneenhangt van systemen van controle en discipline. Foucault is hier zeer sceptisch over, en als rechtgeaarde nihilist/anarchist wijst hij impliciet alle vormen van controle af, en met hem doen velen dat. Deze houding biedt echter geen oplossing, want dan blijft er nog maar één mogelijkheid over: net als Chief, een van de hoofdpersonen uit de film, zul je dan eindeloos alleen door de wildernis van deze wereld blijven dwalen. Smith legt uit dat niet elke vorm van discipline verkeerd is, maar dat het er om gaat welk doel en welke richting die discipline heeft.

In onze (post)moderne samenleving worden mensen gedisciplineerd om producenten en consumenten te worden, of om uit te zijn op bevrediging van hun seksuele of gewelddadige lusten. Binnen sommige religieuze stromingen worden gelovigen gedisciplineerd om volgens vastgestelde regels en wetten te leven om zo de godheid of de gemeenschap tevreden te stellen.
Voor christenen ligt er een groot gevaar in de verleiding om met Foucault en anderen de controle radicaal af te wijzen en de autonomie te claimen (wat in feite weer heel modern is). De bijbel laat zien dat discipline voor iedere christen noodzakelijk is, maar het heeft een heel andere richting, een heel ander doel: steeds meer te veranderen naar het beeld van Christus. Het gaat dus niet om de vraag of discipline goed of fout is, het gaat om de vraag waartoe je gedisciplineerd wordt.

Er ligt een grote rol voor de Kerk van de 21e eeuw in het ontdekken en ontmaskeren van de negatieve vormen van discipline in onze samenleving: machtsmisbruik, overconsumptie, idolenverering, etc. Een herontdekking van het fenomeen levensheiliging (zonder meteen wettisch te worden) is ook een taak voor de Kerk van nu. Dat zal zichtbaar worden in onze levensstijl en in onze samenkomsten. En dat is een krachtig tegengeluid in een samenleving die zich van God nog gebod iets aantrekt en spiritualiteit voor haar boodschappenkarretje spant.

"Hij heeft zichzelf voor ons gegeven om ons van alle zonde vrij te kopen, ons te reinigen en ons tot zijn volk te maken, dat vol ijver is om het goede te doen" (Tit. 2:14)